To jest archiwalna wersja strony.
Najnowsze informacje znajdują się tutaj: www.jeziora.com.pl

Ciekawostki

Charakterystyka Zespołu jeziora Mamry, zagrożenia i ochrona.

1. Położenie Zespołu jeziora Mamry i ogólna charakterystyka

Zespół jeziora Mamry (Ryc. 1.), w skład którego wchodzi sześć zbiorników (Mamry północne, Święcajty, Kirsajty, Dargin, Dobskie, Kisajno) jest drugim pod względem powierzchni po jeziorze Śniardwy kompleksem wodnym w Polsce. Całkowita powierzchnia Zespołu wynosząca 102,31 km2, a także średnia głębokość 28m powoduje, że Zespół jeziora Mamry jest największym zbiornikiem wody słodkiej w Polsce.


Ryc. 1. Zespół jeziora Mamry (opracowanie własne wg Jańczak, 1999)

Zespół położony jest w północnej części Pojezierza Mazurskiego, w Krainie Wielkich Jezior Mazurskich. Pojezierze Mazurskie jest najbardziej na zachód wysuniętym makroregionem Pojezierzy Wschodniobałtyckich (Kondracki, 1998). Po zachodniej stronie sąsiaduje z Pojezierzem Iławskim, po północnej z Niziną Staropruską, a od wschodu z Pojezierzem Litewskim. Granicę od południa z Niziną Północnomazowiecką i Niziną Północnopodlaską wyznacza zasięg ostatniego zlodowacenia, z którym wiąże się występowanie polodowcowych jezior wytopiskowych (Kondracki, 1998). Pod względem historycznym Pojezierze Mazurskie leży w południowo-wschodniej części prowincji Prusy Wschodnie (Zweck, 1900).

Obszar Mazur jest trenem o wielkiej bioróżnorodności i bogactwie form krajobrazowych. Występują tu elementy przyrody ożywionej i nieożywionej, które na tle kraju i Europy stanowią niezwykle wielką wartość. W dużej mierze związane jest to z budową rzeźby regionu. Największy wpływ na rozwój rzeźby opisywanego obszaru miał cykl plejstoceński. Plejstoceński cykl krajobrazotwórczy rozumiany jest jako zespół zdarzeń ważnych dla współczesnej nam rzeźby kraju od schyłku pliocenu (ta część okresu, kiedy zaznaczyły się pierwsze poważne wahnięcia klimatu) po holocen. Jest to więc cykl niezwykle krótki - około 3 mln lat - w porównaniu z poprzednimi, ale równocześnie bardzo ważny (Stankowski, 1978). Jedną ze składowych wspomnianego cyklu było zlodowacenie bałtyckie, które ostatecznie ukształtowało rzeźbę terenu. W okresie tym powstały tak charakterystyczne dla całego regionu formy terenu. Rzeźbę reprezentują liczne wały morenowe oraz znaczna ilość zagłębień po martwym lodzie, wypełnionych wodami jezior lub przekształconych w torfowiska (Kondracki, 1972). Wśród form glacjalnych Pojezierza Mazurskiego dominują formy marginalne czyli moreny czołowe i formy martwego lodu. Moreny czołowe maksymalnie mogą dochodzić do 100 m wysokości względnej jak w Górach Piłackich na wschód od Węgorzewa. Pod względem budowy wewnętrznej wałów mazurskich, są to głownie moreny typu akumulacyjnego (Ryc.2).


Ryc.2. Moreny akumulacyjne (fot. L.Majgier)

Wiążą się one z tymi fazami ostatniego zlodowacenia, które miały charakter transgresywny. Tego typu moreny można spotkać między innymi na wschodnim brzegu jeziora Mamry (Kondracki, 1972). Na Mamrach występują także moreny blokowe (w okolicach Doby i Fuledy). W rejonie jeziora Mamry liczne pasma moren czołowych występują w odstępach kilkukilometrowych. Potężne wzniesienia moren czołowych odznaczają się dużymi deniwelacjami. Sporo jest tu głazów narzutowych; niemal wszystkie, które zostały zbadane występują w pobliżu Gór Piłackich w okolicach Węgorzewa (Radziwinowicz, Szczepkowski 1967).

Formy martwego lodu to przede wszystkim kemy, ozy i wypełnienia szczelin, które jednak nie występują w północnej części Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, gdzie położony jest Zespół jeziora Mamry.

Istotą krajobrazu omawianej jednostki są jeziora. Misy jeziorne Mamer mają genezę polodowcową. Są to jeziora morenowe, powstałe w wyniku wytapiania się brył martwego lodu o różnej objętości. Taka geneza misy powoduje, że Mamry są jeziorem dużym i niezbyt głębokim w odróżnieniu od jezior rynnowych. Jeziora morenowe, a szczególnie moreny dennej (Zespół jeziora Mamry) charakteryzują się dużymi powierzchniami i urozmaiconą linią brzegową. Zespół jeziora Mamry posiada sześć zbiorników o stosunkowo dużych powierzchniach oraz liczne wyspy (Tab.1).

Jezioro Powierzchnia lustra wody (ha) Powierzchnia wysp (ha) Głębokość maksymalna (m)
Mamry Płn. 2504 55 48,3
Święcajty 869 5 28
Kirsajty 207 4 5,8
Dargin 3030 3,5 37,6
Dobskie 1776 22,5 22,5
Kisajno 1896 123 25
Ogółem 10282 213  

Tab.1. Podstawowe dane morfometryczne zbiorników Zespołu jeziora Mamry (wg Dorochowicz, 1994)

Jezioro Mamry północne, zwane często właściwe zajmuje północną część Zespołu Mamer. Na południu wąskie przejście łączy je z jeziorem Kirsajty, a na południowym-wschodzie przesmyk Kalska Brama prowadzi na Święcajty. Z jeziora na północnym-wschodzie wypływa rzeka Węgorapa, która później wpada do Pregoły. Jezioro ma 7,6 km długości i 5,2 km szerokości i jest silnie rozgałęzione. Na północy znajduje się duża zatoka, która jest wyodrębniona jako jezioro Przystań, a zatoka na południowym-wschodzie przy przejściu na Święcajty nazywana jest jeziorem Bodma. W środkowej części akwenu przy zachodnim brzegu znajduje się duża wyspa Upałty, a na południu od niej wysepka Mała Kępa i malutkie Wyspy Gniłe. Wyspa Mała Kępa nazywana bywa również piramidalną. W początkach XVIII w. Jeden z Lehndorffów wzniósł na wyspie piramidę 13-metrowej wysokości, chcąc w ten sposób uczcić swego przyjaciela hr. Donnensmarkta. Podnoszące się wody jeziora rozmyły pomnik (Kulczyk, Tomczyk, 2000). Akwen pomiędzy wyspami a zachodnim brzegiem nosi nazwę Mamry Małe lub Mamerki. W najgłębszym miejscu na jeziorze Przystań Mamry mają 43,8 m głębokości, lecz ich średnia głębokość nie przekracza 10 m. Dno jeziora jest bardzo zróżnicowane z licznymi zagłębieniami i wypłyceniami, przy czym część północna jest wyraźnie głębsza. Umiarkowanie rozwiniętą linię brzegową o długości ok. 28 km w 90 % porasta roślinność wynurzona. Około 33 % dna jeziora porastają łąki podwodne złożone głównie z ramienic. Brzegi jeziora są przeważnie niskie i podmokłe, w części porośnięte lasem (Dorochowicz, 1994).

Nazwa tego jeziora jak i całego zespołu jezior do końca nie jest znana. W dawnych aktach przed 1340 rokiem zwane było "Mambrow", a później przez ludność polską "Mamri". Niektórzy nazwę wywodzą od litewskiego słowa maurai (kaczki = pływanie), inni od polskiego słowa mara (widmo, zjawa, upiór) lub mary (zatonięcie, zniszczenie), przypominają one o zabobonach Mazurów, którzy zaludniali jeziora złośliwymi upiorami. Jeśli mają one postać małych dzieci z czerwonymi czapkami i nurkują pod powierzchnią klaszcząc trzy razy w ręce to znaczy, że komuś przypadnie śmierć przez utonięcie (Zweck,1900). Jezioro Święcajty (nazwa pochodzi od słowa świeta, które w języku staropruskim znaczyło toń) jest najdalej na wschód wysuniętym akwenem, który należy do Mamer (Kulczyk, Tomczyk, 2000). Ma 5,4 km długości i 2,4 km szerokości. Jego owalny kształt urozmaicają dwie zatoki: Paluszek na północy i Kalska na zachodzie. Na Święcajtach znajdują się dwie wyspy: mała kępa Wyspa Tartaczna i większa od niej Wyspa Kocia położona na zachodzie jeziora. W najgłębszym miejscu znajdującym się na południe od Wyspy Kociej jezioro osiąga 28 m głębokości. Na południowym-zachodzie Święcajty łączą się przez Kalską Bramę z Mamrami, a na wschodzie z jeziora wypływa rzeka Sapina. Dno jeziora jest urozmaicone z licznymi płyciznami śródjeziornymi, szczególnie we wschodniej części zbiornika. Część zachodnia jeziora jest głębsza. Linia brzegowa średnio rozwinięta o długości około 18 km jest porośnięta w części roślinami wynurzonymi, szczególnie przy niskim, zabagnionym brzegu południowym. Przy wysokim i stromym brzegu północnym fragmentami nie występuje naczyniowa roślinność wodna (Dorochowicz, 1994).

Kolejnym jeziorem wchodzącym w skład zespołu jeziora Mamry jest jezioro Kisajno. Zajmuje ono południowy fragment zespołu jezior. Ma 8,5 km długości, jego szerokość waha się w granicach 3 km, a głębokość dochodzi do 25. W południowej części jeziora krajobraz urozmaica 14 różnej wielkości wysp. Taka ilość wysp sprawia, że Kisajno wydaje się dużo mniejsze niż w rzeczywistości. Północna część jeziora od wysokości półwyspów Sarni i Olchowy Róg ma inny charakter od pozostałych części akwenu. Woda rozlewa się szeroko, przez co granica z jeziorem Dargin jest trudna do uchwycenia. Wydłużone południowo i zróżnicowane morfologicznie jezioro podzielone jest na dwa baseny. Basen północny rozległy i głęboki ma bardziej wyrównane dno, natomiast w basenie południowym znajdują się wszystkie wyspy jeziora. Silnie rozwinięta linia brzegowa o długości 50 km w 85% porośnięta jest roślinnością wynurzoną zajmującą ok. 9,5% powierzchni dna jeziora, natomiast roślinność zanurzona zajmuje 25% powierzchni dna (Dorochowicz, 1994).

Jezioro Dargin jest największe ze wszystkich wchodzących w skład zespołu Mamer. Ze wschodu na zachód ma 10,1 km , a z południa na północ 5,6 km. Największa głębokość wynosi 37,6 m i znajduje się w centralnej części jeziora. Na wschodzie Dargin przechodzi w jezior Łabap. Granicę między akwenami wyznacza niewielka wysepka Ilma. Trudna do wyznaczenia jest granica południowa jeziora, które przechodzi tam w jezioro Kisajno. Przyjmuje się, że linia Królewski Róg-Wysoki Róg oddziela te dwa akweny. W południowej części jeziora znajduje się archipelag dwóch wysp noszących nazwę Poganckie Kępy. Wydłużona część zachodnia różni się od bardziej zwartej części wschodniej. Dno jest bardzo urozmaicone z licznymi górkami i zagłębieniami oraz licznymi wypłyceniami śródjeziornymi. Średnio rozwinięta linia brzegowa w 80% porośnięta jest trzciną i oczertem. Roślinność zanurzona zajmuje ok. 25% powierzchni jeziora. Brzegi zbiornika, z wyjątkiem niektórych partii są niskie i płaskie (Dorochowicz, 1994).

Jezioro Dobskie jest stosunkowo dużym akwenem o długości 5,7 km i szerokości 4,8 km, położonym na zachód od półwyspu Fuleda. Największe zatoki to Kąt Rajcocha na południu i Pilwa na zachodzie. Na jeziorze są cztery wyspy. Najdalej na północ znajduje się Wysoki Ostrów zwany często wyspą kormoranów, gdyż znajduje się tam duża kolonia kormoranów i czapli. Na południowy-zachód od tej wyspy znajduje się wyspa Lipka, a na południowy-wschód wyspa Gilma. Na północny-wschód od Gilmy leży wyspa Heleny. Wszystkie wyspy jeziora Dobskiego są zalesione. Jezioro ma owalny kształt, a jego dno jest niewiele zróżnicowane z dwoma wyraźnymi głęboczkami. We wschodniej części znajdują się duże skupiska głazów, kamieni i żwiru. Dość silnie rozwiniętą linię brzegową w 81% porastają rośliny wynurzone, a prawie 25% dna zajmuje roślinność zanurzona. Brzegi jeziora są wysokie w postaci pagórkowatych usypisk lodowcowych (Dorochowicz, 1994).

Kirsajty są płytkim o maksymalnej głębokości 6 metrów zarastającym jeziorem. Jezioro to łączy Mamry właściwe z Darginem na północy oraz z jeziorem Dobskim i Kisajnem na południu. Kirsjaty mają 1,9 km długości i 1,6 km szerokości. Na jeziorze znajduje się kilka bezimiennych wysepek, a w okolicach zachodniego brzegu podłużna Wyspa Sidorkowa. Na jeziorze znajdowały się jeszcze dwie większe wyspy Kirsajty i Kurka, lecz obecnie są one zrośnięte z lądem, co powoduje, że tworzą półwyspy. Brzegi prawie na całej długości są niskie i zabagnione, trudne do wyodrębnienia, od zachodu porośnięte lasem. Całe dno jeziora porasta roślinność wodna, w tym prawie 75% powierzchni dna stanowi roślinność zanurzona. Całe jezioro otacza zwarty pas roślinności wynurzonej (Dorochowicz, 1994).

Wody większości zbiorników Zespołu jeziora Mamry możemy zaliczyć do II klasy czystości.
Badania termiczne wody jeziora Mamry wskazały na pełną cyrkulację wiosenną oraz na wyraźną stratyfikację latem. W kwietniu woda jest przesycona tlenem od powierzchni do dna, a stężenie tlenu wynosi ok. 13,1 mg O2/l . W 1999 roku zaobserwowano znacznie wyższe niż w latach 1990-1998 ilości związków organicznych (Tab.2). Do 1999 roku wody tego jeziora mieściły się w I klasie czystości, jednak zaczęto notować wzrost niektórych składników mineralnych, w szczególności fosforu co spowodowało spadek do II klasy czystości (Planter, Wróblewska, 2001).

Jeszcze większy wzrost fosforanów w ostatnich latach notowało się w wodach jeziora Święcajty. Pogorszeniu uległy także warunki tlenowe, co spowodował, że zbiornik ten jako jedyny z całego Zespołu Mamer zakwalifikowano do III klasy czystości.
Pozostałe zbiorniki: Dobskie, Dargin, Kirsajty oraz Kisajno podobnie jak Mamry północne zakwalifikowano do II klasy czystości.

Jezioro Tlen (mg O2/l) Fosforany (mg P/l) P ogólny (mg P/l) Azot amonowy (mg N/l)
Dargin 1,2 0,111 0,130 0,12
Dobskie 0,6 0,065 0,130 0,14
Kirsajty 3,7 - - -
Kisajno 2,2 0,078 0,150 0,13
Mamry Płn. 1,5 0,055 0,091 0,03
Święcajty 0,0 0,140 0,180 0,59

Tab.2.Wartości wskaźników troficznych i tlenu jezior badanych w 1999 roku (opracowanie własne na podstawie Różański, 2001)

2. Zagrożenia środowiska przyrodniczego

Wszystkie sześć zbiorników wchodzących w skład Zespołu jeziora Mamry nie posiada punktowych źródeł zanieczyszczeń. Spowodowane jest to tym że w obrębie zespołu nie występują zakłady przemysłowe. Rejon zespołu jest skanalizowany, co powoduje, że ścieki z miejscowości otaczających jeziora nie dostają się do ich wód. Jednym ze źródeł zanieczyszczeń jest spływ nawozów sztucznych z okolicznych pól, co w znacznej mierze przyczynia się do wzrostu trofizmu jezior. Taka sytuacja ma miejsce w zachodniej części zespołu, gdzie zlokalizowane są większe gospodarstwa rolne.

Kolejnym możliwym źródłem zanieczyszczeń jest duże składowisko odpadów znajdujące się we wsi Mażany 5 km od jeziora Dobskiego. Składowane są tam odpady z okolicznych gmin, a także znaczna ich ilość z Warszawy. Stosunkowo nieduża odległość od zbiornika rodzi niebezpieczeństwo, że w wyniku nałożenia się wielu czynników naturalnych, jak też antropogenicznych możliwa jest sytuacja, w której szkodliwe substancje mogą dostać się do wód jeziornych.

Jednym z największych zagrożeń dla środowiska przyrodniczego Zespołu jeziora Mamry jest turystyka. Masowa turystyka wodna często doprowadza do niszczenia trzcinowisk oraz innej roślinności wodnej. Odbywa się to poprzez budowanie nowych przystani, pomostów, ośrodków wypoczynkowych, a także przez nieodpowiedzialnych turystów i wędkarzy. To doprowadza do niszczenia nie tylko roślinności, ale często także gniazd ptaków, które niejednokrotnie gnieżdżą się w trzcinowiskach. W wyniku uprawiania turystyki cierpi nie tylko roślinność wodna, ale także lądowa. Wszelkiego rodzaju miejsca biwakowe, które są wytyczane dla turystów, także miejsca "dzikich" biwaków doprowadzają do degradacji środowiska. W dużej mierze przyczynia się tutaj bezmyślność człowieka niewłaściwie korzystającego z przyrody, a także niewłaściwie z nią współpracującego.

Dużym zagrożeniem dla środowiska przyrodniczego jest także hałas wywoływany na skutek działalności turystycznej, który doprowadza do utrudnienia w bytowaniu, a często i do wypłoszenia wszelkiego rodzaju zwierzyny oraz ptactwa.

Intensywna turystyka koncentruje się w zasadzie na dwóch zbiornikach wchodzących w skład Zespołu jeziora Mamry: Święcajty i Kisajno. Nad Święcajtami zlokalizowano 11 ośrodków wypoczynkowych i kilkanaście domków letniskowych, a nad Kisajnem 14 ośrodków wypoczynkowych i trzy pola biwakowe.

Od początku lat 90-tych XX wieku na wodach Zespołu jeziora Mamry nie jest prowadzona intensywna gospodarka rybacka. Gospodarstwa rybackie działające w tym rejonie w dużej mierze już nie istnieją. Zaprzestano masowego połowu ryb, który doprowadzał do spadku liczebności gatunków szczególnie atrakcyjnych przyrodniczo takich jak sieja czy stynka. Jednak uprawiane wędkarstwo oraz niestety także kłusownictwo przyczyniają się do degradacji środowiska przyrodniczego.

3. Ochrona środowiska

W celu ochrony środowiska przyrodniczego w obrębie Zespołu jeziora Mamry w miejscach szczególnie cennych ze względu na walory przyrodnicze zastosowano ochronę rezerwatową. "Rezerwat przyrody obejmuje obszary zachowane w stanie naturalnym lub mało zmienionym, ekosystemy, ostoje i siedliska przyrodnicze, a także siedliska roślin, siedliska zwierząt i siedliska grzybów oraz twory i składniki przyrody nieożywionej, wyróżniające się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, kulturowymi lub walorami krajobrazowymi" (Art.13.1. z Ustawy z 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody)

Ochroną rezerwatową w obrębie Zespołu jeziora Mamry objęte są następujące wyspy:

- Upałty
- Sosnówka
- Mała Kępa
- Dębowa Górka
- Wielka Kiermuza
- Mały Ostrów
- Górny Ostrów
- Sosnowy Ostrów
- Duży Ostrów
- Duży Ostrów II
- Wyspa Kormoranów
- Lipowa
- Gołębia
- Wyspa Heleny

Rezerwat obejmujący wymienione wyspy został utworzony w celu ochrony miejsc lęgowych ptactwa wodno-błotnego, a także ochrony ptaków, które odpoczywają tu w czasie swoich wiosennych i jesiennych wędrówek oraz dla ochrony krajobrazu. Osobliwością niektórych wysp jak np. Upałty są stare liczące ponad 400 lata dęby i lipy, których obwód sięga nawet do 6m. Wyspa Dębowa Górka jest pokryta lasem lipowo-dębowym w wieku około 100 lat.

Jezioro Dobskie całe objęte jest ochroną rezerwatową i jako jedyny zbiornik z Zespołu jeziora Mamry objęty jest całkowicie strefą ciszy (dozwolone są jedynie rejsy wycieczkowe do Wyspy Kormoranów). Jezioro Dobskie wchodzi w skład europejskiej ostoi ptaków, szczególnie takich gatunków jak: perkoz rdzawoszyi, kormoran, bąk, czapla siwa, tracz długodzioby, tracz nurogęś (Dyrcz, Głowaciński, Gromadzki, Wieloch, 1994).

Nad brzegiem jeziora Dargin niedaleko przejścia na Kirsajty znajduje się rezerwat "Mokre". Jest to rezerwat leśny, chroniący fragmenty zachowanego lasu łęgowego. W rezerwacie występuje las jesionowy z domieszką wiązu pospolitego i dębu szypułkowego. Jest to najlepiej zachowany fragment tego typu lasu w kotlinie jeziora Mamry, a przyjmuje się, że nawet na całym Pojezierzu Mazurskim (Panfil, 1978). Ponadto wartość tego rezerwatu podnosi osobliwa fauna występująca na jego obszarze. Spotkać tam można przede wszystkim łosia oraz żubra zwanego królem puszczy.

W obrębie Zespołu jeziora Mamry, na brzegach jeziora Kisajno powstał także rezerwat krajobrazowo-geologiczny "Głazowisko Fuledzki Róg", gdzie ochroną objęto krajobraz polodowcowy mający charakter pierwotnego głazowiska. Pośród głazów występują odłamki skał osadowych w kolorze ciemnozielonym, bogate w organiczny materiał składający się z graptolitowych łupków z soczewkami i konkrecjami wapnia. Skały te pochodzą z syluru i prawdopodobnie zostały przyniesione przez lodowiec z wyspy Gotlandii na Bałtyku (Panfil, 1978).

Ponadto na wzniesieniu "Dobieński Róg" w północno-zachodniej części Jeziora Dobskiego znajduje się pole głazowe z około 7 tys. głazów narzutowych uznane za pomnik przyrody.

Mimo ustanowienia w wielu miejscach prawnych form ochrony przyrody środowisko przyrodnicze Zespołu jeziora Mamry coraz silniej poddawane jest antropopresji, dlatego od nas samych zależy stan zachowania tego niezwykle cennego obszaru. Umiejętne korzystanie z walorów jakie daje nam przyroda Zespołu jeziora Mamry pozwoli na to, aby tym wszystkim co jest tam najcenniejsze mogły cieszyć się następne pokolenia. W związku z tym Fundacja Ochrony Wielkich Jezior Mazurskich z Giżycka od kilku lat prowadzi letnią akcję edukacyjną pod hasłem "Pamiętajmy o jeziorach...", która ma na celu spopularyzowanie wśród mieszkańców regionu, a przede wszystkim turystów mody na przyjazne traktowanie przyrody regionu Wielkich Jezior Mazurskich, co się wiąże się z racjonalnym i ekologicznym wypoczynkiem.

Leszek Majgier



Literatura

  1. Dorochowicz A., 1994: "Stan czystości systemu Wielkich Jezior Mazurskich w latach 1982-1993", Państwowa inspekcja ochrony środowiska, Warszawa
  2. Dyrcz A, Głowaciński Z, Gromadzki M., Wieloch M., 1994: "Ostoje ptaków w Polsce", Biblioteka monitoringu środowiska, Gdańsk
  3. Jańczak J., 1999: "Katalog jezior Polski", Boguckie Wydawnictwo Naukowe S.C., Poznań
  4. Kondracki J., 1972: "Pojezierze Mazurskie"[w:] Galon R. (red.), "Geomorfologia Polski", PWN, Warszawa
  5. Kondracki J., 1998: "Geografia regionalna Polski", PWN, Warszawa
  6. Kulczyk S., Tomczyk E., 2000: "Kraina Wielkich Jezior Mazurskich" Wydawnictwo "Pascal", Bielsko-Biała
  7. Panfil J., 1978: "Pojezierze Mazurskie", Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", Warszawa
  8. Planter M., Wróblewska H., 2001: "Monitoring jezior" [w:] Różanski S. (red.), "Raport o stanie środowiska województwa warmińsko-mazurskiego w latach 1999-2000", Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska, Olsztyn
  9. Radziwinowicz W., Szczepkowski B., 1967: "Głazy i głazowiska województwa olsztyńskiego", Stowarzyszenie społeczno-kulturalne "Pojezierz", Olsztyn
  10. Stankowski W., 1978: "Rozwój środowiska fizyczno-geograficznego Polski", PWN, Warszawa
  11. Ustawa z 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody
  12. Zweck A., 1900: "Mazury", tłumaczenie Deptuła T.,(1994), Wydawnictwo "Prusy Wschodnie - Ostpreussen - Tadeusz Deptuła, Łomża

 

RATUJMY KASZTANOWCE



Od kilku lat chorują na naszych oczach i cierpią , wzbudzając powszechną troskę i smutek , a także uzasadnione obawy ,że za kilka lat dzieci nie przyniosą już do przedszkola lśniących brązowych kulek z białym oczkiem ,by zrobić z nich sympatyczne ludziki . Nie zakwitną też w maju dając sygnał maturzystom ,że już przyszedł ich czas.
Kasztanowce , popularnie nazywane przez nas kasztanami . Piękne, rozłożyste drzewa , które na stałe wrosły w polski krajobraz , potrzebują naszej pomocy.

Staje się tak za sprawą niewielkiego motyla z rodziny kibitnikowatych - szrotówka kasztanowcowiaczka ( łac. Cameraria ohrhidella) . Nazwę ma piękną , niespotykaną , ale robi w Europie nieodwracalne szkody. Został odkryty niedawno , bo w 1985 roku nad jeziorem Ohrydzkim w Macedonii . W naszym kraju pojawił się 1998 roku koło Wrocławia . Obecnie występuje powszechnie w całej Polsce w dość dużym nasileniu powodując brązowienie i przedwczesne opadanie liści . Osłabione kasztanowce pod koniec lata powtórnie kwitną , ale już nie zawiązują owoców i osłabione , rzadko przetrzymują zimę.
Szrotówek ten jako gatunek motyla został opisany w 1986 roku na podstawie okazów zebranych w Macedonii. Pochodzenie jego nie jest do końca wyjaśnione. Szybkość ekspansji i osiągana liczebność w nowo zajętych miejscach wskazuje na przybysza z odległych regionów geograficznych. Potwierdza to również niski stopień wykorzystania tego gatunku jako żywiciela przez europejskie gatunki pasożytnicze. Jest to jedyny gatunek szrotówka z rodzaju Cameraria występujący w Europie, natomiast około 60 gatunków spotykanych jest w Ameryce Północnej oraz kilkanaście dalszych na obszarach Japonii, Indii i południowo-wschodniej Azji. Szrotówek kasztanowcowiaczek wywodzi się zapewne z obszarów strefy umiarkowanej, na co wskazuje duża odporność poczwarki na mróz.

Jak wygląda szkodnik?

Szrotówek Szrotówek kasztanowcowiaczek jest niewielkim motylem o długości od 2,8 do3,8 mm, rozpiętość jego skrzydeł nie przekracza centymetra. Samice motyla składają jaja na liściach kasztanowców , po 2-3 tygodniach wylęgają się larwy , które wgryzają się do wnętrza liścia, gdzie żerują przez okres 3-4 tygodni. Larwy są beznogie o segmentowym ciele dł. 3,5 - 4,4 mm koloru żółto-zielonkawego.
W Europie Środkowej w ciągu roku rozwijają się 3-4 pokolenia, w Polsce obserwuje się trzy pokolenia, które zachodzą na siebie. Zimują poczwarki otoczone kokonem w opadłych liściach, z których w ostatnim tygodniu kwietnia lub pierwszym tygodniu maja wychodzą pierwsze motyle i na nowo atakują drzewa.
Poczwarki wytrzymują temperatury do minus 23 st. Celsjusza . Szacuje się ,że z 1kg liści może wiosną wylecieć 4,5 tys. szkodnika.

Co mu smakuje?

Szrotówek kasztanowcowiaczek wyraźnie preferuje liście kasztanowca białego (łac. Aesculus hippocastanum), w znacznie mniejszym stopniu uszkadza liście innych gatunków kasztanowców np. krwistego czy drobnokwiatowego . Niestety ostatnio zaobserwowano inwazję szkodników również na inne nasze drzewa - tak popularne w Polsce klony- jawory i klony zwyczajne.

Jak podróżuje?

Mechanizmy rozprzestrzeniania się szrotówka są dwa: na krótką odległość przez wiatr, na długi dystans przez środki transportu, głównie kolej , przy czym o szybkości przemieszczania decyduje zagęszczenie drzew kasztanowca.

W jaki sposób niszczy drzewa?

Szrotówek kasztanowcowiaczek zasiedla zarówno stare jak i młode drzewa kasztanowca białego, głównie przy ulicach i w parkach miast, a także wzdłuż dróg. Gąsienice zjadają górną warstwę komórek miękiszowych liścia tworząc tzw. minę. Pierwsze miny na liściach pojawiają się w połowie maja, a całkowite zniszczenie liści przez gąsienice następnych pokoleń ma miejsce już w sierpniu. Na jednym liściu może być ponad 200 min, a na pojedynczym listku do 50. Szkodliwość szrotówka polega na zmniejszeniu powierzchni asymilacyjnej liści, czego wynikiem jest skrócenie przyrostów pędów i zmniejszenie wielkości owoców lub całkowity brak owocowania. Prawdopodobnie krótkotrwała defoliacja drzew (czyli pozbawienie liści ) nie będzie powodem ich zamierania, ale wczesne pozbawienie drzew liści przez kolejne kilka lat może do tego doprowadzić. Przyspieszenie opadania liści o 1-1,5 miesiąca następuje wówczas, jeżeli drzewo utraci więcej niż 90% powierzchni asymilacyjnej.

Jak z nim walczyć?

Najprostszą metodą ograniczającą występowanie szkodnika jest zbieranie opadłych liści i natychmiastowe ich niszczenie, aby nie dopuścić do wylotu motyli. Poczwarki szrotówka kasztanowcowiaczka , z których odrodzą się w nowym roku kolejne pokolenia szkodników zimują wewnątrz zeschniętych liści kasztanowców. Są one odporne na niskie i dość wysokie temperatury , wytrzymują duże mrozy.
Skuteczną metodą jest więc grabienie zeschniętych liści kasztanowców i palenie ich w sposób nie zagrażający pożarem . Akcja palenia liści musi być powszechna, bo każda porcja liści , która przetrwa do wiosny , będzie źródłem wylęgu tysięcy nowych motyli.
Zabieg ten może być wykonany jedynie w miejscu , gdzie nie ma ryzyka pożarów i wyłącznie pod opieką dorosłych ( w przypadku , gdy w niszczeniu liści bierze udział młodzież szkolna).

Inną metodą ochrony drzew jest wiosenne wielkopowierzchniowe lepowanie pni. Owady, które zimują w liściach, gdy wspinają się po drzewie, wchodzą na folię, przyklejają się i giną.

Można również zwalczać szkodnika za pomoca mikroinjekcji wykonywanych w marcu i kwietniu . Polega to na wprowadzaniu do wiązek naczyniowych drzewa preparatu zawierającego środek chemiczny - imidachlopryd , który w naturalny sposób jest wchłaniany przez drzewa i przemieszczany do korony i liści.

Naturalnym wrogiem szrotówka jest m.in. sikorka , warto więc umieszczać na kasztanowcach budki lęgowe tych sympatycznych ptaków.

Przyszłościowym rozwiązaniem zwalczania szrotówka może być wykorzystanie feromonu płciowego samicy, który został zidentyfikowany jako (8E, 10Z) - tetradeca-8, 10-dienal przez Ales Svatosa z Pragi w 1999 roku. Uruchomienie przemysłowej produkcji atraktantu płciowego daje trzy możliwości zwalczania szkodnika : masowe wyłapywanie samców na pułapki lub opaski lepowe nasycone atraktantem, niedopuszczenie do rozmnażania przez dezorientację samców rozproszonym atraktantem, oraz nanoszenie kropli płynu zawierającego feromon i truciznę, która zwabiałby, a następnie uśmiercała samce. Ale to wszystko jeszcze przed nami .

Tymczasem kasztanowce chorują już kolejny rok , spróbujmy im pomóc wykorzystując najprostszy sposób pozbycia się szkodnika , który jest tego powodem - wygrabiajmy i niszczmy opadłe liście - palmy je lub kompostujmy w wysokiej temperaturze. Pamiętajmy o zachowaniu przy tym maksymalnych środków ostrożności!


W tekście wykorzystano informacje zawarte w artykule prof.dr hab. Gabriela Łabanowskiego z Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach - "Szrotówek kasztanowcowiaczek - groźny szkodnik kasztanowca białego" oraz prof. dr hab. Jarosława Buszko - "Szrotówek kasztanowcowiaczek- pochodzenie i biologia".